Ekkert að spila um

Ef við viljum bæta íslenska knattspyrnu þurfum við að spila fótbolta. Leikmenn verða ekki betri nema þeir spili leiki, takist á við mismunandi aðstæður og reyni á sig undir pressu. Að mínu mati ætti það eitt að vera næg ástæða til að leggja allt í næsta leik, jafnvel þótt staðan í töflunni sé ekki lengur afgerandi. En við skulum gera ráð fyrir að það sé ekki alltaf nóg.

Þá finnst mér áhugaverðara að spyrja annarrar spurningar: Getum við spilað eins marga alvöru keppnisleiki og íslenska sumarið leyfir, haldið deildinni einfaldri og um leið gefið félögunum ástæðu til að leggja allt í sem flesta þeirra? Það var ástæðan fyrir því að ég fór að skoða þetta nánar.

Ég tók saman þróun efstu deildarinnar og úrslit aftur til ársins 1998 og fór síðan að prófa mismunandi mótaform með hermunum. Í hermuninni skilgreindi ég leik sem keppnislega mikilvægan svo lengi sem staða liðsins var ekki orðin stærðfræðilega ráðin hvað varðaði þá flokka sem mestu skipta, svo sem Evrópubaráttu og fallbaráttu.

Þetta er auðvitað ekki fullkomin mæling og hermun segir okkur ekki hvernig framtíðartímabil mun fara. Hún gefur hins vegar möguleika á að bera mismunandi mótaform saman við sambærilegar aðstæður. Niðurstöðurnar fengu mig til að velta því fyrir mér hvort við séum að nálgast vandamálið frá réttum stað.

Þegar tíu lið voru í efstu deild og hvert þeirra lék 18 leiki var tiltölulega lítil miðja í töflunni. Það var stutt bæði í toppinn og botninn og því erfiðara fyrir mörg lið að lenda snemma í einskismannslandi. Gallinn var hins vegar augljós: 18 deildarleikir eru einfaldlega ekki nógu margir.

Ef markmiðið er að þróa leikmenn og bæta gæði deildarinnar finnst mér erfitt að halda því fram að færri alvöru keppnisleikir séu betri lausn.

Árið 2008 var liðunum fjölgað úr tíu í tólf og þar með fóru leikir hvers liðs úr 18 í 22. Við fengum fleiri leiki, en um leið meira pláss á miðri töflunni.

Árið 2022 var svo núverandi fyrirkomulag tekið upp. Eftir hefðbundna 22 leikja deild skiptast liðin í efri og neðri hluta og hvert lið leikur fimm leiki til viðbótar.

Þar er komin ákveðin þversögn. Við höfum fengið fleiri leiki, sem ég tel jákvætt, en gögnin og hermunin benda til þess að fjölgun leikja leysi ekki sjálfkrafa vandann með leiki sem hafa lítið keppnislegt vægi. Það er kannski ekkert sérstaklega skrýtið. Því fleiri lið sem eru í deildinni, þeim mun meira svigrúm er fyrir lið til að lenda á miðjunni, langt frá bæði toppi og botni.

Þess vegna fór ég að skoða hvort hægt væri að fá hvort tveggja: marga leiki og einfalda deild þar sem sem flest lið hefðu raunverulega ástæðu til að sækja sigur.

Sú leið sem mér fannst áhugaverðust var 14 liða deild. Ástæðan er einföld. Fjórtán lið gefa nákvæmlega 26 leiki á lið. Hvert lið mætir öllum hinum einu sinni heima og einu sinni úti. Þrettán heimaleikir, þrettán útileikir og sama deildartaflan frá fyrstu umferð til þeirrar síðustu. Engin skipting og engin þriðja viðureign gegn sama andstæðingi.

Auðvitað leysir þetta ekki sjálfkrafa vandann með þýðingarlitla leiki. Lið í áttunda sæti getur enn verið orðið öruggt frá falli og of langt frá Evrópusæti þegar nokkrar umferðir eru eftir. Það gerist í deildarkeppni.

Spurningin er hvort við eigum að reyna að leysa það með sífellt flóknara mótafyrirkomulagi eða hvort hægt sé að bæta við einföldum hvötum sem halda fleiri liðum í baráttunni.

Ein hugmynd sem ég prófaði var umspil um Evrópusæti. Til dæmis gæti liðið í 3. sæti farið beint í úrslitaleik en liðin í 4. og 5. sæti leikið fyrst sín á milli. Sigurvegari þess leiks mætti síðan liðinu í 3. sæti um eitt þeirra Evrópusæta sem úthlutað væri í gegnum deildina. Þannig hefði 5. sætið raunverulegt gildi, en það væri samt töluvert betra að enda í 3. sæti. Auðvitað þyrfti slíkt fyrirkomulag að samræmast reglum UEFA og útfærslan að taka mið af því hvernig Evrópusætum Íslands er úthlutað hverju sinni. En hugmyndin er fyrst og fremst sú að lengja Evrópubaráttuna án þess að flækja sjálfa deildarkeppnina.

Svipað væri hægt að gera neðst. Tvö neðstu lið Bestu deildarinnar gætu fallið beint en liðið í 12. sæti fengi eitt síðasta tækifæri til að halda sæti sínu. Þá væri eðlilegt að tengja Lengjudeildina við sama kerfi. Tvö efstu lið hennar færu beint upp en liðin í 3. til 6. sæti færu í umspil. Sigurvegari þess umspils mætti síðan liðinu í 12. sæti Bestu deildarinnar í úrslitaleik um sæti í deildinni næsta sumar.

Mér finnst þessi hluti sérstaklega áhugaverður. Lið í 6. sæti Lengjudeildarinnar gæti enn átt raunhæfa leið upp þegar langt væri liðið á tímabilið, en verðlaunin fyrir að enda í tveimur efstu sætunum væru mjög skýr: beint upp, ekkert umspil. Sama hvað við gerum verður samt alltaf einhver miðja.

Og þar kemur sá hluti hugmyndarinnar sem mér finnst jafnvel áhugaverðastur: að gera það fjárhagslega verðmætara að vinna einstaka leiki.

Ef hluta sameiginlegra tekna deildarinnar er skipt á milli félaganna mætti tengja hluta þeirra beint við sigra. Stærsti hlutinn ætti áfram að skiptast jafnt. Félög þurfa fyrirsjáanleika og ég myndi alls ekki vilja búa til kerfi sem gerir ríkustu eða bestu félögin sífellt sterkari á kostnað hinna.

En hluti gæti farið eftir lokastöðu og annar hluti eftir fjölda sigra. Sem einfalt dæmi mætti hugsa sér að 70 prósent af ákveðnum tekjupotti skiptust jafnt, 10 prósent eftir lokastöðu og 20 prósent eftir fjölda sigra. Ég er ekkert sérstaklega fastur á þessum tölum. Hlutföllin þyrfti að reikna út frá raunverulegum tekjum og rekstri félaganna. Það sem skiptir máli er hugsunin á bak við þau.

Segjum að lið sé í áttunda sæti þegar þrjár umferðir eru eftir. Það getur ekki komist í Evrópukeppni og getur ekki fallið. Samkvæmt venjulegri skilgreiningu hefur það lítið að spila um. En ef sigur í næsta leik hefur beina fjárhagslega þýðingu fyrir félagið breytist staðan. Sigurinn gefur þrjú stig, getur bætt lokastöðuna og skilar auk þess peningum. Jafntefli gefur áfram sitt stig. Það á hins vegar ekki að vera jafn verðmætt fjárhagslega og sigur. Það væri bein ástæða til að sækja þrjú stig.

Mikilvægt er að taka fram að þessi fjárhagslegi hvati var ekki talinn með þegar ég mældi keppnislegt vægi leikja í hermuninni. Þar horfði ég aðeins á stöðuna í deildinni. Peningahvatinn er hugmynd sem hægt væri að leggja ofan á mótaformið til að gefa þeim leikjum meira vægi sem annars væru orðnir lítilvægir. Við getum nefnilega aldrei tryggt að öll lið séu í titil-, Evrópu- eða fallbaráttu fram í síðustu umferð. Stundum er eitt lið langbest. Stundum eru tvö lið greinilega verst. Stundum lendir lið á miðri töflunni. Það er bara fótbolti.

Mér finnst ekki að markmiðið eigi að vera að hanna mót sem framleiðir spennu hvað sem það kostar. Markmiðið ætti frekar að vera að búa til góða deild, spila nógu marga leiki og sjá til þess að það borgi sig að standa sig vel.

Ég prófaði líka aðra leið sem mér finnst alls ekki vitlaus: tíu liða deild þar sem liðin mætast þrisvar og hvert lið leikur því 27 leiki. Kosturinn er að með aðeins tíu lið eru flest félög nær annaðhvort toppnum eða botninum og hermunin benti til þess að með umspilssætum efst og neðst gæti mjög stór hluti deildarinnar haldist í baráttu langt fram á tímabilið.

Gallarnir eru hins vegar líka skýrir. Þá þyrfti að fækka aftur í efstu deild og þriðja viðureign liðanna gerir mótið ójafnt. Sum lið fengju tvo heimaleiki gegn ákveðnum andstæðingi en önnur aðeins einn.

Þegar ég lagði þetta allt saman fannst mér 14 liða leiðin því áhugaverðust. Ekki vegna þess að hún leysi öll vandamál. Ekkert mótafyrirkomulag gerir það. Heldur vegna þess að hún gefur 26 deildarleiki án þess að þurfa að flækja deildina. Hvert lið mætir öllum heima og úti og taflan gildir frá fyrsta leik til þess síðasta.

Síðan væri hægt að nota umspil til að halda fleiri liðum inni í Evrópu- og fallbaráttu og, ef vilji væri fyrir því, tengja hluta sameiginlegra tekna við það sem fótbolti snýst á endanum um: að vinna leiki. Eftir að hafa farið í gegnum gögnin og prófað mismunandi leiðir er það niðurstaðan sem mér finnst áhugaverðust.

Kannski þurfum við ekki flóknara mót. Kannski þurfum við bara fleiri leiki og meiri ástæðu til að vinna þá. Þá verður að minnsta kosti erfiðara að segja að það sé ekkert að spila um.

Höfundur: Sigurður Hallur Jónsson
Hugbúnaðar- og gagnaverkfræðingur og áhugamaður um íslenska knattspyrnu